Curriculum links
Te Tino Wāhi Ako
Tikanga-ā-iwi
Ka noho i raro i ēhea whenu?
Te Ao Hurihuri
Te Ahurea me ngā Tuku Ihotanga
Te Whakaritenga Pāpori
Ngā tino pūkenga
Ngā Pūkenga Whitiwhiti Whakaaro, Ngā Pūkenga Hīraurau Hopanga, Ngā Pūkenga Mōhiohio
Ngā reanga
2-8
Ngā tau
2-13
Ki runga ano
E tautoko ana i ēhea kaupapa kōrero?
- Te Pāpori o Aotearoa, o Mua, o Nāianei hoki
- Te Hītori o Aotearoa
- Ngā Taonga Ingoa Nui o Aotearoa
E hia te roa o tēnei mahi?
Tukuna kia 15-20 meneti.
Ki runga ano
Ka kimihia ki hea?
-
Te Papa tuawhā, Ngā Tohu Kotahitanga.
-
Kua ngaro koe? Me pātai ki tētahi Kaimanaaki Manuhiri.
He aha te take me heri au i taku akomanga ki tēnei taonga?
- Rangahaua te pepa whai mana whakaū i Aotearoa.
- Ka uru noa te akomanga katoa ki te wāhi nei.
- Ka kite te akomanga i tētahi kape o te tauira reo Māori taketake o te Tiriti o Waitangi.
- Ka kite koe i ētahi whakaaturanga e rua o te Tiriti me ngā upoko e toru i roto - i te reo Māori me te reo Ingarihi - me tētahi whakapākehātanga o ngā kupu Māori.
- Haere mai ki te whakarongo ki ngā kōrero Māori, Pākehā hoki, mō ngā iwi me te whenua.
Ki runga ano
He aha ngā mahi kei taua whakaaturanga?
- Whakatata atu ki te Tiriti Karāhe, ka titiro ki te āhua taretare o taua pepa.
- Whakarongo ki ngā pou kōrero ki te rongo i ngā whakaaro o ētahi tāngata mō te Tiriti o Waitangi.
- Tirohia ngā whakaaturanga e rua o te Tiriti me te mea kua whakapākehātia.
- Tākarohia te tākaro pāhekoheko e kīia ana ko Tākaro Mana. Ko koe te Pirimia o Aotearoa, ā, kua tāpaetia tētahi take Tiriti ki mua i tō aroaro. Whakarongo ki ngā kōrero o tēnā, o tēnā rōpū, tangata rānei, ka whakatau i te mahi me mahi e koe. Ka pōtihia anō koe?
- Titiro ki roto i ngā pouaka kei raro i te Tiriti Karāhe. Kimihia he taonga e tuku kōrero ana mō ngā waiaro Māori, Pākehā hoki, ki te whenua.
Ki runga ano
Me aha taku mōhio ki tēnei whakaaturanga?
- I ngā tau tōmua o te rautau tekau mā iwa i rarua a Aotearoa e te kore ture. Ka whakatau te kāwanatanga o Ingarangi ki te whakakaha atu i te mana kātipa o Peretania, ā, ko te mutunga iho, ka whakatūria a Hēmi Puhipi hei Rehireneti o Peretania. Ka tau mai i te marama o Mei 1833, engari i ruarua ana rawa, i iti hoki tana mana.
- I te tau 1835 ka hangaia e Hēmi Puhipi te Wakaputanga o te Whakarangatiratanga o Niu Tīreni hei urupare ki te tuma i kitea i taua wā, i te aro mai pea ngā Wīwī ki Aotearoa. I hainatia i te tuatahi e ētahi rangatira e 34 o Te Tai Tokerau i Waitangi. Tae mai ki te tau 1839, i muri i te hainatanga a te rangatira whakamutunga, kua eke te tapeke o ngā kaihaina ki te 53. I kī te Wakaputanga nō ngā rangatira te mana katoa puta noa i te whenua.
- Tae mai ki ngā tau tōmuri o te tekau tau mai i 1830, e āwangawanga ana te Kāwanatanga o Peretania ki ngā mahi tango whenua a ngā tāngata whai mana o Peretania me ētahi atu tāngata nō Uropi i roto i Aotearoa, ki te Kamupene o Aotearoa hoki me tana kaupapa whetawheta pūnahanaha i te whenua.
- I tonoa a Kāpene Hopihana i Ingarangi i te tau 1839 ki te whakarite i tētahi whakaaetanga ki te Māori e pā ana ki te whakatū i tētahi Taipūwhenua Peretania. Ka tae mai a Hopihana ki Aotearoa i te 29 o Hanuere 1840, ā, i te 1 o Pepuere ka tīmata ki te tuhi i te Tiriti. Ka māuiui ia, ka whakauru i a Puhipi ki te whakaoti i te mahi tuhituhi. I whakamāoritia te Tiriti e Henare Wiremu me tana tama Erueti i te ahiahi pō o te 4 o Pepuere. I te ata o te 5 o Pepuere ka tū te hui tuatahi i Waitangi i whakatakotoria ai te Tiriti (i te reo Māori) ki mua i te aroaro o ngā rangatira.
- Ko te Tiriti o Waitangi te pepa whai mana whakaū o Aotearoa. I haina tuatahitia i te 6 o Pepuere i te tau 1840. E iwa ngā kape i whakamahia hei haina mā ngā rangatira huri noa i Aotearoa. Taro rawa, neke atu i te 500 ngā rangatira Māori i haina i aua kape i ngā wāhi rerekē neke atu i te 30. E 39 anake ngā rangatira i haina i tētahi kape reo Ingarihi o te Tiriti.
- Mō ngā tekau tau ka noho te Tiriti o Waitangi hei huinga pepa whai mana i whakahapaina, i tata whakangaromia e te ahi me te wai, i ngaua hoki e te kiore. I tēnei rā, kua huripokina kētia taua whakahapanga. Kei te puritia ngā tauira taketake i tētahi wāhi ngita, e āta whakaritea nei te pāmahana, i Te Rua Mahara o te Kāwanatanga. Kei te kitea te Tiriti ināianei hei pepa whakaū i tō tātou whenua.
- E rua ngā Tiriti – te mea reo Ingarihi me te mea reo Māori tērā i tāruatia, i horahia puta noa i Aotearoa. Ehara i te ōrite te tikanga o ētahi o ngā kupu i roto i ngā mea reo Māori ki te tikanga o ngā kupu i roto i ngā mea reo Ingarihi.
- Kei te kī te Upoko tuatahi o te whakaaturanga reo Ingarihi ka tukuna e ngā rangatira Māori ki te Kuini ‘ngā motika me te mana’ i runga i ō rātou whenua. Kei te kī te whakaaturanga reo Māori ka tukuna e ngā rangatira Māori ki te Kuini ‘te kāwanatanga katoa’ i runga i ō rātou whenua.
- Kei te kī te Upoko tuarua o te whakaaturanga reo Ingarihi, ka whakapūmautia, ka whakaoatihia ki ngā rangatira Māori ‘te puritanga motuhake, pūmau hoki o ō rātou whenua, ngahere, tauranga ika me ērā atu rawa’. Kei te kī te whakaaturanga reo Māori, ka whakaoatihia ki te Māori ‘te tino rangatirantanga o ō rātou whenua, kāinga me ā rātou taonga katoa’. I tukuna e te Māori ki te Karauna i roto i te whakaaturanga reo Ingarihi te motika motuhake ki te hoko i ō rātou whenua. I whakaae te Māori ki te tuku i te motika ki te Karauna ki te hoko whenua mai i te Māori, mēnā ko tērā tō rātou hiahia.
- Kei te kī te Upoko tuatoru o te whakaaturanga reo Ingarihi, ka riro i te Maori te maru ariki tapairu o te Kuini, ā, ka hoatu ia ki a rātou ‘ngā Tikanga me ngā Painga o ngā Tāngata Whai Mana o Peretania’. Kei te kī ngā kupu Māori o te Tiriti, ka kī taurangi te Karauna ka riro i te Māori te maru a te Kuini me ngā tikanga e whakawhiwhia ana ki ngā tāngata whai mana o Peretania.
- He pepa whai mana te Tiriti e awe tonu ana i te pāpori o Aotearoa mai i te tau 1840 ki nāianei. Kitea ai e te maha o ngāi Māori hei kawenata tapu i kī taurangi i te whakahoatanga. Heoi anō, mō te iwi Pākehā, ka tupu haere te kore hāngai o te Tiriti, ā, i te hipanga o ētahi tekau tau ka atamai te Tiriti ki a rātou, ka kitea hoki hei korenga i raro i te ture.
- Ka tīkapetia te Maori i te rautau tekau mā iwa, ka momou ki te ngaromanga o ō rātou whenua. Kīhai ngā kāwanatanga i aro ki ngā takohanga o te Tiriti. I tautohe te Māori mō te ngaromanga o ō ratou whenua me ā rātou rawa. Mai i te mutunga o te rautau tekau mā iwa tīmata ai rātou ki te kōkiri i tō rātou ake whakaoratanga ā-pāpori, ā-ahurea. Kīhai i kitea he panoni tōrangapū nui i mua i ngā tekau tau mai i 1970, i whakatūria ia te Taraipiunara o Waitangi. Koia rā te tīmatanga o tētahi wā hou mō te whanaungatanga i waenga i te Māori me te Pākehā.
- Ko tā te Taraipiunara o Waitangi, he whakatutuki i te tūranga hiranga e patapatai ana mō ngā kerēme Māori. Ko te tikanga, noho ai ana pūrongo he hīkoinga tuatahinga ki te whakatau i ngā whakamau e pā ana ki te Tiriti. He tukanga roa, uaua hoki, te whakatakoto kerēme ki mua o te aroaro o te Taraipiunara, engari he wāhanga hira tō te whakataunga angitu o tētahi kerēme ki te kanukutanga ki tua o te maha o ngā iwi.
Ki runga ano
Ētahi kaupapa hei matapakinga pea
- Me pēhea tō whakaahua i tēnei mea, te tiriti? E ai ki tētahi whakamāramatanga ‘he whakaaetanga, he kirimana rānei i waenganui i ētahi iwi e rua, ariki e rua, neke atu rānei’. Kei te mōhio koe ki ētahi ati tiriti, whakaaetanga rānei? Hei tauira, ko te Wakaputanga o te Whakarangatiratanga, ngā ture o te akomanga, ngā whakaaetanga here/rīhi, ngā aha, ngā aha.
- Ki tō whakaaro, he aha ngā tāngata o Uropi i tīmata ai ki te haere mai ki Aotearoa? Tae noa ki ngā tau tōmuri o te tekau tau mai i 1830, ko te tikanga, tae mai ai ngā tāngata o Uropi ki Aotearoa ki te hokohoko taonga, ki te apoapo hoki i ngā rawa o te taio pērā i ngā kekeno, ngā tohorā, ngā rākau, te harakeke me ngā ika. I taetae mai ngā mihinare mai i te tau 1814 me ō rātou pūkenga hou, ariā hoki e pā ana ki ngā āhua noho rerekē. Mai i ngā tau tōmuri o te tekau tau mai i 1830, tīmata ai te kitenga a ngā tāngata o Uropi i Aotearoa hei wāhi noho pūmau i taea ai e rātou te hoko whenua me te tīmata i te oranga hou.
- I pēhea ngā taupori Māori, Uropi hoki i rerekē haere ai puta noa i te roanga o te rautau tekau mā iwi? Ko te whakatau tata mō te taupori Māori i te tekau tau mai i 1830, kei te takiwā o te 100,000. I ngā tau tōmua o taua tekau tau, i te takiwā o 200 te tāpeke o ngā Pākehā. Engari, nā te nui haere o ngā mahi tauhokohoko me ngā mahi rarau i piki atu ai te tokomaha o ngā Pākehā ki te takiwā o te 200. Tae mai ki te tau 1850, kua piki atu te taupori Pākehā ki te 22,000, ā, i te tau 1864, kuau tae atu ki te 171,000. I heke te taupori Māori ki te takiwā o 40,000 i te tau 1900.
- I pēhea te Māori i takatū ai mō te taenga mai o ngā rawa Uropi me ngā hangarau Uropi? I runga anō i te tupu haere o te tokomaha o ngā Pākehā ki Aotearoa nei, i pērā te tupu o te maha o ngā pū me ērā atu rawa hokohoko. I ako hoki te Māori i ngā tikanga ahuwhenua hou me ngā pūkenga tauhokohoko. I whakaurua hoki he ariā hangarau hou, pērā i ngā konganuku hei hanga naihi, kutikuti, whakaata, nēra me ngā kōhua rino.
- He aha te take me whai Tiriti? Nā te Karauna o Peretania i whakatau ki te hanga whenua whakamaru ki Aotearoa. I pīrangi rātou ki te whiwhi i tētahi tiriti kia taea ai e rātou te whaihanga i ngā tāngata whai e noho kē ana i Aotearoa, te whakahaere hoki i ngā mano o ngā tāngata heke e tūmanakohia ana ki te haere mai, me te whakamaru i ngā motika o ngā iwi Māori. I whakaaro ētahi Māori ka whiwhi hua rātou i tētahi tiriti nā te mea ka karoa e taua tiriti ngā mahi māhie a ētahi o ngā tāngata whai. I whakaaro ētahi atu mā tētahi tiriti rātou e āwhina ki te tohu i ā rātou ritenga me te whakarite kia kaua e tangohia atu ō rātou whenua.
- Ārohia ngā rerekētanga o te whakaaturanga reo Māori me te whakaaturanga reo Ingarihi o te Tiriti. Kāore te whakaaturanga reo Māori e ōrite ana ki te mea Ingarihi. Nā reira i puta mai ai ngā māramatanga rerekē o te Māori me te Pākehā ki te Tiriti.
- He aha ētahi rangatira i haina ai i te Tiriti? I haina ētahi rangatira nā te mea ka pīrangi ki te rongomau, ki te maru, ki ngā painga hoki ka tūpono mai i te pai haere o ngā mahi hokohoko. He tino wāhi tō ngā take whenua ki te hainatanga o te Tiriti. I tino kaha ngā mahi hoko whenua a te Pakehā, ā, ki ētahi rangatira mā te Tiriti rātou e tautoko ki te ātete i aua mahi. Ko te whakaaro o te tokomaha, he whakaaetanga tapu te Tiriti i waenganui i a rātou me te Kuini.
- He aha ētahi atu rangatira i kore ai e haina i te Tiriti? I whakanau ētahi rangatira ki te haina nā te mea kīhai rātou i pīrangi ki te tuku atu i te mana i runga i ā rātou ake mahi, kīhai hoki rātou i pīrangi kia herea e te Kāwana. Ko te whakaaro o ētahi atu, ka noho mōrea ō rātou whenua. Kīhai ētahi i pīrangi kia noho tō rātou mana i raro i tō tētahi wahine – o Kuini Wikitoria.
- Ki te taea e koe te whakarerekē i te Tiriti o Waitangi, me aha ō rerekētanga, he aha ai hoki?
- He tiriti tō tōu akomanga? He aha ai/he aha i kore ai? Hangaia he tiriti akomanga kei roto he upoko me te haki motuhake. Me whai whakaaro ki ngā aha ina tuhia taua tiriti?
- He aha ngā kōrero a ngā tāngata kei ngā pou kōrero o Signs of a Nation? Kei a rātou katoa te whakaaro ōrite? He aha ētahi o ngā whakaaro e rongo ana koe? Kei te whakaae koe ki a rātou, kei te whakahē rānei?
- Ka taea e tētahi iwi te whai i tētahi anō ara i tua atu i tērā o te whakatakoto kerēme ki mua o te Taraipiunara o Waitangi? Hei tauira, te hanga whakaritenga tauaro me te Karauna.
- Te kākano ruatanga – he aha te tikanga? Ka pēhea te māramatanga o ngā tāngata o Aotearoa ki taua ariā i ēnei rā? Ka taea e te tangata te noho hei tangata kākano rua, kākano maha hoki? Tē whakarōpū ai i ngā rōpū Tiriti hei ‘Māori’, hei ‘Pākehā’ hoki, ka āhukahuka te tauira Tiriti a Te Papa i te tangata whenua (ngā tāngata tuatahi ki te kite i Aotearoa, arā te Māori me te Moriori) me te tangata tiriti (ngā tāngata i tae mai ki konei nā te hainatanga a te Karauna i te Tiriti). Ka uru atu ki roto i te rōpūtanga tangata tiriti ērā atu ahurea, iwi katoa, tae atu ki ngā Pākehā, ngā Āhia, ngā Tāngata Moutere, ngā aha, ngā aha.
- Ka hira tonu te Tiriti o Waitangi ā ngā tau ka haere mai? Mēnā ka whakakapia, ka whakakapia ki te aha?
Ki runga ano
Ngā kōrero kīnaki
- Te Tai Awatea, te pātengi raraunga rongorau a Te Papa – ka wātea tēnei i Te Papa, i tā mātou pae tukutuku www.tepapa.govt.nz ranei.
- An Illustrated History of the Treaty of Waitangi
Orange, Claudia 2004. Bridget Williams Books Ltd, Wellington
- The Story of a Treaty
Orange, Claudia 1989. Bridget Williams Books Ltd, Wellington
- http://www.waitangi-tribunal.govt.nz
- http://www.treatyofwaitangi.govt.nz ki te tono i tētahi huinga pukapuka utukore kua whakaputaina e Te Wāhanga Pārongo mō te Tiriti o Waitangi me Te Komihana o ngā Tari Kāwanatanga.
Ki runga ano
He taonga whai pānga
- Te Hono ki Hawaiki, te wharenui kei Rongomaraeroa, te marae o Te Papa, i Papa 4 – haere ki ngā ropi kei te tuarongo, ka whiriwhiri ka pēhea aua ropi e hono ai ki te tau 1840. Titiro ki te huinga o ngā whakaahua e toru kei te tuarongo.
- Te Hau ki Tūranga – ka haere tētahi kerēme mō tēnei wharenui i Mana Whenua. Papa 4.
- ‘Wai 262 - asserting intellectual property rights’, nā Te Huka ā Tai Discovery Centre, kei Papa 4.
- Passports – ngā kōrero aronganui mō ngā tāngata i heke mai ki Aotearoa puta noa i ēnei rau e 200 kua hipa, kei Papa 4.
- TREATY 2 U – he whakaaturanga hāereere. Tirohia te pae tukutuku a Te Papa, www.tepapa.govt.nz, kia kite i ētahi pārongo.
Ki runga ano