Te Wheke-ngū Nui
Ma te whakaaro nui e hanga te whare;
Ma tematauranga e whakau
Curriculum links
Ngā Wāhanga Ako
He maha ngā wāhi hei whakauru i te wheke-ngū ki roto i ngā marau Kura Tuatahi, Kura Tuarua. Kei te pūtaiao te tino wāhanga ako.
Kuhu ai ki ēhea whenu?
- ō Mataora (ngā mea ora o te ao)
- Te āhua o te Pūtaiao
Ngā tino pūkenga
- Te Whakauru Mai me te āwhina Atu - Ka whakahaua ngā tauira kia mahi tahi me ō rātou hoa, ā, me te honohono haere i a rātou e ako ana mō te whakaaturanga nei.
- Te whakaaroaro- Ka āhei ngā tauira ki te kimi kōrero ake mō te wheke-ngū mā te whakaputa i ō rātou mōhio me ō rātou mahara, me te patapātai hoki. Ko te mahi whakamātau i te wheke-ngū, he pai mō te wero i te hinengaro.
Ngā Koeke Paetae
1–8
Tau o te rōpū
1–13
He aha ngā kaupapa ako ka tautokona atu e ia?
- ngā mea ora o te moana
- ngā takatūtanga
- ngā kaupapa mahi mō te taiao
- ngā mea ora whai tuarā, me ngā mea tuarā kore
Pēhea ake te roa o te wā?
Tekau miniti, kō paku atu rānei.
Kitea ai te wheke-ngū i hea?
Kitea ai te wheke-ngū i te mutunga o te whakaaturanga Mountains to sea, tata ki te kuhunga ki NatureSpace. Papa 2.
He aha te take me kite aku ākonga i a ia?
- Koia anake te wheke-ngū nui kei te whakaaturia i te ao
- Ka kite rātou i te whatu nui rawa kua huraina e te tangata
- Ka kite rātou i ngā rārangi matau, rārangi pata o te wheke-ngū hei hopu i tana kaipāhua.
- Mai i te wā i hopukia, kua puta ki te ao whānui ngā rongo mō te wheke-ngū – koia tonu te ingoa rongonui kei Te Papa!
- Ka aronuitia e ngā tauira, ā, i taua wā tonu ka tūtaki rātou ki ētahi whakaaro mō te taiao.
- He mahi pārekareka mō te whāngai i ō rātou hinengaro
He aha hei mahi i reira?
- Tirohia ngā whakaaturanga ake mō ngā mea ora o te moana.
- Toroa te whare tapere ahu-3 kia kite i te moana hōhonu, kāinga o te wheke-ngū nui.
- Kohia ētahi mōhiotanga mō te wheke-ngū nui rawa o te ao, mā te pānui me te mātaki.
Me mōhio ahau i te aha mō tēnei?
- Waimarie i mau te wheke-ngū i te kaipuke San Aspiring e hī ana i te Moana ki te Tonga mō te ika nihoriki (toothfish) i Pepuere 2007
- Nā Te Manatū Ika i koha te wheke-ngū ki Te Papa i te 20 Mei 2007.
- E toru rā te wheke-ngū e koero ana, ka āhei he rōpū kaipūtaiao nō te ao ki te whakamātau.
- Nā te webcam i paoho ā rātou mahi ki te 450,000 kaimātaki huri noa i te ao.
- Ko te wheke-ngū nei te kararehe rahi rawa o te ao, he tuarā kore.
- He uha te wheke-ngū a Te Papa.
- He rahi kē atu ōna whatu i ērā o ngā kararehe katoa e mōhiotia ana – pērā i te pōro poiwhana te rahi. He momo rama kei ia taha o ōna whatu, nā reira he ngāwari mōna te rapu kai i ngā wāhi hōhonu o te moana. Ko ngā whatu o te nuinga o ngā momo ngū huri kē ki te taha, engari o te wheke-ngū nui, anga whakamua kē, nā tēnei ka taea e ia te tatau i te mamao o tana kaipāhua. Ko te arotahi o ia whatu pērā i te ārani te rahi.
- Whiua ai e te wheke-ngū ōna kāwai hei kapo i tana kaipāhua. He āhua pupuhi nei ngā moka o ia kāwai, e āmioa atu ana e te rua rārangi matau takahurihuri. Ka kaha ake te whawhai a te kaipāhua, ka hōhonu ake te kōwiri o ngā matau ki roto i te kiko.
- Ka mau i ōna kāwai tana kaipāhua, ka kumea mai e te wheke-ngū ki roto i ōna ringa whatoro e waru. Kei konei te tini matau me te tini pata taratara. Ka haoa e ngā ringa te kaipāhua, ā, ka nukua mai ki te waha o te wheke-ngū. Ka mau te pupuri i tana kaipāhua, mā tōna ngutu koi ka honia e te wheke-ngū kia itiiti. He pakari tonu te ngutu engari he iti noa iho ka taea e te wheke-ngū te kai. Puta ai tōna korokoro whāiti i waenga i tōna roro, nā reira ki te nui rawa tana ngau, ka mate tana roro.
- Uhia ana ngā whekau o te wheke-ngū e te pueru kaitā, pēnei i te peke. Ko te pueru nei he rite ki te ngako taumaha, ngako pukupuku. Otirā, he uaua kaitā noa iho kei rō kiri tāpiapia. Kei runga i te kiri ētahi paepae kikī ana i te wai ngārahu. Ki te tapahia e koe te pueru, ka riro mai ētahi porowhita wheke-ngū e rite ki te wīra taraka te rahi!
- Kau whakamua ai te wheke-ngū mā te pōkare i tōna pakihau takirua, pakihau pakari. Ka taea anō e ia te haere whakamuri mā te pana i te wai mā tōna kōrere. Hei whakatopa i te wāhi kotahi, whakawhitiwhiti ai te wheke-ngū i te pōkare pakihau me te pana kōrere.
Ētahi pātai hei kōrerorero
- He aha ētahi o ngā tino āhuatanga o te wheke-ngū e taea ai e ia te noho i roto i te moana hōhonu?
- E tika ana me pupuri te wheke-ngū, me maka kē rānei ki te moana? He aha ngā whakaaetanga me ngā whakakāhoretanga ki te pātai nei?
- He aha ētahi o ngā kaipāhua me ngā kaipatu o te wheke-ngū?
- He rite anō ki tētahi kararehe kua kite koe?
- Ki a koe he pēhea te haere a te wheke-ngū i roto i te wai?
- Me pēhea tā tātou tiaki i ngā moana me ngā mea ora e noho ana i reira?
- He aha te tikanga o te kaitiakitanga?
- Me pēhea e taea e te mātauranga Māori mō te orokohanga te āwhina i a tātou ki te mōhio ki te moana?
- He aha ngā wāhanga o te koiora o te wheke-ngū?
- Me pēhea ngā kaipūtaiao e mōhio mō te wheke-ngū?
- Me pēhea tātou e mōhio kei te tika ā rātou rongo kōrero?
- He tīpuna tō te wheke-ngū nui? Ko wai a ia, me pēhea tātou e mōhio ai?
- He aha pea ngā pānga atu o te tangata ki te wheke-ngū?
Ētahi atu parongo
Ētahi mea ōrite me ngā wāhi whakaatu