Free museum entry for New Zealanders and people living in New Zealand

Mātaki: Wānanga Matariki: Matariki Herenga WakaWānanga Matariki: Sharing Experience and Wisdom

Ka wānanga ngā kaumoana o Ngahiraka-Mai-Tawhiti mō te whakatere waka – te nehe, te nāianei, me te anamata.

***

The Ngahiraka-Mai-Tawhiti crew kōrero about waka voyaging – past, present, and future.

Ko Matariki Herenga Waka te kaupapa whakanui o tēnei tau, ka toroa te kauae runga tuku iho tērā e kawe ana e ngā waka, mō ngā whakaterenga tumu herenga tāngata.

He waka hourua tuku iho a Ngahiraka-Mai-Tawhiti i tāraia rā e Tā Hekenukumai Ngāiwi Busby tērā e kawe tonu ana i te mātauranga whakatere tuku iho ā ngā wheinga mā ngā pōkai moana roa, te whakangungu, te whakawhiti ahurea, mā te whakamahi i ngā tikanga whakatere tuku iho.

I roto i tēnei wānanga motuhake, ka whakapuakina e ngā kaumoana o Ngahiraka-Mai-Tawhiti me Te Kura Waka te mātauranga mō te whakamāuitanga ake o ngā waka hourua, ā, ka huritao hoki ki te āhua e ārahi nei e te reanga whakatere hou i ngā waka mā tētahi taiao.

Ngā kaikōrero

Ko Tainui Stephens o Te Rarawa, he maruwehi whakaheke pūrākau tuku iho. Inā noa atu​ te huhua o āna mahi i ngā whā tekau tau neke atu, ki te ao kiriata, whakaata, kawe ahurea hoki. He mātanga kaiwhakaputa, ringatohu, kaiwhakaari anō a Tainui, nāna ngā haora maha o te hōtaka whakaari i whakangao. Otirā e rongonui ana ōna pūmanawa ki te whakaata i te ngako o te ao Māori, kia maringi anō ko te matū o te reo Māori i runga i te tika me te mārama, ki ōna pae kōrero katoa.

I whētoko atu ia ki te ao pāpāho i te tau 1984 tērā ki te whakaō whakaaro Māori ki te pouaka whakaata. Nāwai ā, ka whai hiranga ia ki ngā whakakitenga nui, pēnei i a Koha, a Waka Huia, a Marae, a Mai Time, me The New Zealand Wars. I āna mahi whakangao kiriata, ko River Queen tērā, ko The Deadlands, ko Whina, ko Holy Days tērā i putaina ki ngā whare pikitia. Ko tōna uepū whānau nō Ōtaki ngā kaiwhakahaere o ngā tohu araara o te Māoriland Film Festival, nō mai noa i te tau 2014.

I āna mahi whakahaere, he tangata māhaki a Tainui, he ihumanea, he puna mātauranga ahurea, ārahi kōrero pū. Ko tāna he tahi i te marae hei wānanga i ngā kaupapa Māori ake nei. Kāti he ihuwaka a Tainui ki ngā paki pūrākau o te ao hou, tae atu ki ngā momo kaupapa hei whakakōrero hei whakatairanga anō i a tamaroto.

Ko Manihera Forbes o Tainui waka, he kaiwhakatere nō Whaingaroa e ū ana ki ngā tikanga waka hourua, kia kore ai e ngaro ki ngā tupuranga. Kei te ihu o te waka ia ki Ngaa Mata a Karewa, ki ngā rauoratanga hoki o te mātauranga whakatere waka o Te Moana-nui-a-Kiwa – ka mutu he ringarehe mau hoe urungī, hei rangiwhāwhā i āna wheako whakatere waka.

I tīmata rā tōna ahunga ki te whakatere waka i ngā ako tahi ki ngā taniwha o Te Moana-nui-a-Kiwa, pēnei i a Tā Hekenukumai Busby, i a Nainoa Thompson tohunga whakatere, me Jack Thatcher kaiwhakatere PWO.  Ko ēnei tuku ihotanga ka ārahi i āna whakatere waka ki te kimi i ngā awaawa rau o te moana.

Ki Ngaa Mata a Karewa, he whakaruruhau tā Manihera i ngā kaiwhakatere pūhou te ara mai nei, hei mātanga kāpehu whetū, pānui moana, tūhono hoki ki ngā mātauranga taiao a Te Moana-nui-a-Kiwa. Kei te mōhiotia ia mō te ako ā-ringa hei tūhono anō ki ngā whakapapa ki te taiao me te wairua whakatere waka.

Ko Hinerapa Rupuha, nō Ngāti Kahungunu me Te Whānau a Apanui, he kaitaunaki i te reo Māori, i ngā tikanga Māori me te mātauranga Māori, e mau pū nei ki te oranga tonutanga o te ahurea Māori. I whakatipuria ia ki ngā pārekereke o te Kōhanga Reo me Te Kura Kaupapa Māori, i runga anō i te kaupapa o Te Aho Matua, he tirohanga ao Māori e pū mai ana i te reo, i te tuakiri, me te whanaungatanga.

He wahine a Hinerapa e monoa ana i tōna mārama ki te mātauranga reo Māori, ki ngā āheinga ahurea, me tōna rākeia ki ngā tohu o Te Pīnakitanga ki te Reo Kairangi me Te Panekiretanga o te Reo, he tohu tiketike i te ao Māori. Inā anō te rangiwhāwhā o āna mahi mātauranga, tohutohu, takawaenga, tautoko anō ki ngā rōpū me ngā hapori, kia pūmau te reo me ngā tikanga Māori ki ā rātou mahi.

He mātanga a Hinerapa e ū nei ki te whakatere waka. I tāna whakangaua ki ngā kai māro o te whakatere waka, he pūkenga ōna ki ngā whetū, ki te moana me te taiao, waihoki kua kapi i a ia ngā awa ararau o Te Moana-nui-a-Kiwa. He tohu manawaroa, he tohu manawatīna ēnei ki ngā taonga whakarere iho a ōna tūpuna.

Ko Tamahau Tangitu o Ngāti Ranginui, o Ngāi Te Rangi me Ngāti Hauā, he mātanga mātauranga Māori, he manu taki i te hapori kaupapa waka, he tangata moana  whakatere waka, whakaora ahurea. I whakatipungia ia ki Tauranga Moana, ki ngā rekereke o te kaupapa waka me ngā kōrero tuku iho a ōna tūpuna.

I tīmata rā tōna huarahi ki te kaupapa waka nōna e 8 tau noa te pakeke, i runga i te waka taua o Tākitimu, i raro anō i te maru o tōna matuakēkē, a Kiritoha Tangitu. I te tau 2011, ka noho ia ki ngā rekereke o Jack Thatcher, me te whai wāhanga ki ngā terenga tōmua o Ngahiraka Mai Tawhiti. Nāwai ā ka haere tonu āna ako ki te whakatere waka mā ngā whetū, he hua nō te wānanga o Te Kura Waka o Ngā Kurī a Tarawhata.

Nā tōna mātau ki te whānau mārama me ngā tohu o te taiao, e tōtōi a ana e Tamahau ngā tikanga waka o Te Moana-nui-a-Kiwa ki uta. I āna mahi hei kaihautū i te waka ahumoni o Ngahiraka Mai Tawhiti, hei kaitiaki hoki o te waka taua o Tākitimu, ka tūturu ia ki te whakaheke i ngā mātauranga tūpuna ki ngā tupuranga.

Atu i āna pounga hoe ki te moana, he kakama te ringa o Tamahau ki te mau rākau, he pakihiwi kaha hoki ia mō te rangatahi me ōna hapū ki te whakakoi i te tuakiri, i te arotahi me te aho tāngaengae ki te ao Māori. Nā āna mahi hautū, he marutuna ia ki ētahi atu ki te whakarena i te taukaea ki te ahurea, ki ngā whakapapa me ngā mātauranga tūpuna.

Hei konei te pāhotanga mataora