Ngā kōrero mō Te AurereAbout Te Aurere

I hangaia e Tā Hekenukumai Busby i te tau 1991. He mea hanga i te kauri me ngā rauemi o te taiao, o te ao hou hoki.

Whakarauora tikanga

Inā te atamai o te hanganga o Te Aurere he rite tonu ki ngā waka hourua i kawe mai i ngā tūpuna ki Aotearoa.

Nikā rā ētahi o ngā rongo mō te waka:

• ko te waka tuatahi kia hangaia i Aotearoa i ēnei rā

• 17.5 mita te roa, 5.5 mita te whānui mai i te ihu ki te kei, e ōrite ana te roa ki te pahi paparua e takoto tītaha ana

• he mea tārai i ngā rākau kauri e rua i te ngahere o Herekino, i Te Tai Tokerau

• e rite ana tōna nui mō ngā kaihoe 14 te rahi

• he mea herehere mā ngā tikanga aukaha o Poronīhia

• e rua ōna tira hei whakatū i ngā rā e toru.

Ko Te Aurere e tere ana i te puku o Poronīhia, haerenga Waka Tapu, 2012. He mea tuku mai e Te Tai Tokerau Tārai Waka Inc

Te whakakitenga

Ki tā ngā ngutu kōhimu … ‘e kore e puta te ihu’ – kua tutuki tērā i kīia he kōrero parau noa iho.

Nā Tā Hēmi Hēnare i whakahua ēnei kōrero i te taenga mai o Hōkūle‘a ki Waitangi i te tau 1985. I karangatia tērā haerenga ko Te Rapunga. Ko tā Hēnare kia hangaia ko tō Aotearoa waka hei whakaora i ngā tikanga whakatere.

I muri mai i te matenga o Hēnare i te tau 1989, ka kī taurangi ake a Hekenukumai Busby māna e whakatutuki i te moemoeā a Hēnare.  

Ko te mānutanga tuatahi a Te Aurere nā Hekenukumai Busby me ngā kaumoana ki ngā wai o Aurere, Tokerau, 1992. Mai i ngā whakaahua whaiaro o te whānau Thatcher. He mea tuku mai e Awhina Thatcher

Tuaina ngā kauri

I te Hereturikōkā i te tau 1990 ka kuhu a Hekenukumai Busby mā ki te ngahere o Herekino i te Tai Tokerau ka turakina ngā kauri nui e rua.  

Nā Hekenukumai rātou ko ngā kaumātua o te takiwā ngā karakia i taki i mua i te tuanga o ngā rākau. Ka whai tonu ia i ngā tikanga tawhito, ā, ka tahuna ngā rerenga maramara tuatahi, kātahi ka tohaina te kai maoa. Ka heua ko ngā tino kai, ā, ka makaia ki te tumu o te rākau – hei whakaea i te tapu, ā, hei whāngai hau ki a Tāne Mahuta.   

E hia marama ka takoto tāpapa ngā poro kauri ki te ngahere kia maroke ai, i mua i te tōnga atu ki te tāhuna i Aurere – te kāinga o Hekenukumai e tata ana ki Taipa. 

Te hahautanga

Inā te uaua o te tārai i a Te Aurere. I tāna whakamahi i te rākau tūturu o te kauri, ka kimi a Hekenukumai Busby i te huarahi ki te whakahono i ngā kīato matua  me ngā kōhiwi.

Heoi i kitea te angitū i te terenga haere o Te Aurere i ngā ngaru whakapuke o te ākau me te moana uriuri. 

Hereherea kia ū

E hereherea ana a Te Aurere ki ngā tikanga here o Poronīhia. Ko te ngako o ngā here he whakaōrite i te tōpana ki ngā tōpito o te waka. E 5 kiromita te roa o ngā taura here e herea ai a Te Aurere kia whena kia tāwariwari te waka.

Nā te tohunga whakatere nā Mau Piailug ngā kaihoe o Te Aurere i ako ki ngā tikanga here kia tānekaha kia hangore te waka. Ka tohua e ia ngā kaihoe ki te wetewete atu i ngā here katoa, ā, kia mahia mai anō e āta mārama ai ki ngā kaha me ngā ngoikore o te waka.  

Whakakau he taniwha

I tauiratia te tauihu me te taurapa o Te Aurere i ngā taonga whakairo i hahua mai i Tokerau i ngā tau 1920. Ko te āhua ia o ēnei taonga nō te wā e kaha ana te whakatere waka i Te Moana-nui-a-Kiwa.

Kua whakamaua ēnei kaitiaki ki runga i a Te Aurere. Ka mutu ko te taniwha kei runga i te tauihu e ārahi ana i te waka, ā, kei te taurapa te kurī e whai ana. Ko ēnei ngā kaitiaki o te waka ina ka puta te waka ki te moana. He hononga anō ēnei taonga ki ngā tūpuna i heke mai i Hawaiki.